Fons Marcoen

Mijn vader hield veel van poëzie. Nog niet zo lang geleden was er een gedicht dat hem telkens tot tranen toe bewoog, vertelde mijn moeder, 'Het schip' van Ida Gerhardt, een 20e eeuwse dichteres, in haar beeldtaal geïnspireerd door het rivierenlandschap rond de stad Gorinchem waarin ze haar jeugdjaren doorbracht. Ik lees het U voor. 

HET SCHIP

Er kwam een schip gevaren;
het kwam van Lobith terug,
met grint en rivierzand geladen.
Het richtte zijn boeg naar de brug.

De scheepsbel was helder te horen,
de brugwachter kwam al in zicht;
een halfuurslag viel van de toren.
Het schip voer door schaduw en licht.

Met boegbeeld en naam kwam het nader,
de ophaalbrug ging omhoog;
een deining liep door het water
dat tegen de schoeiing bewoog.<

Er stond een kind op de kade
- ik was het, ik was nog klein -
het had niets meer nodig op aarde
om volkomen gelukkig te zijn.

In dit gedicht kan het schip gelezen worden als de metafoor voor de mens of het menselijk leven. Het vaart niet zomaar rond, maar volgt een koers, er is een bestemming. Dat suggereert mogelijk ook een hogere orde of lotsbestemming. Het schip beweegt zich ook voort binnen natuurlijke wetten: stroming, wind, water. Dat kan gelezen worden als een houding van aanvaarding: de mens beweegt zich binnen grotere krachten. Waardigheid zit niet in controle, maar in trouw blijven aan je plaats, in overgave. In de laatste strofe - vooral die strofe ontroerde mijn vader, 'ik was dat kind' – daar belichaamt het kind de houding van kijken zonder bezit, aanvaarden zonder ingrijpen, vertrouwen zonder volledig begrijpen. Deze houding sluit aan bij het schip zelf, dat zich rustig laat dragen door het water. Het kind suggereert dat ware wijsheid niet zit in macht of kennis, maar in vertrouwen en eenvoud. 

Als je googelt, vind je in Geron, een tijdschrift over ouder worden, nog een mooi interview met mijn vader terug uit 2018 over onderzoek naar wijsheidsontwikkeling en wijsheid tijdens de levensloop. Wijsheid blijkt er een ontzettend breed gegeven te zijn, dat zowel met kennis als met het emotioneel-affectieve te maken heeft. 'Wijsheid is een duizendpoot' is de titel van het interview. In dat interview wordt hem gevraagd wat belangrijk is bij dit proces van wijsheidsontwikkeling op latere leeftijd. Tot een persoonlijk bevredigend levensverhaal komen, zegt hij, is daarbij belangrijk. Maar misschien is dat persoonlijk bevredigend levensverhaal er niet. Even belangrijk is echter je levensverhaal los te laten, de overstap te maken van een toestand van doen - ik besta uit wat ik doe - naar een toestand van enkel zijn, naar een toestand van basisvertrouwen in het leven, zoals een kind. Ook dan kan je een belangrijke stap zetten naar menselijke voltooiing. Dit gedicht kan wellicht op nog andere wijzen begrepen worden, maar het vat die gedachte of emotie van mijn vader prachtig samen: je leven geleden hebben, het een bestemming gegeven hebben, het aanvaard hebben of het aanvaarden zoals het was, het basisvertrouwen hebben dat het goed was.

-------------------

Nu volgt het lied 'Een mens te zijn op aarde' van Huub Oosterhuis, zo dikwijls gezongen door de Don Boscogemeenschap en misschien ook in deze kerk: ook hier wordt het menselijk leven beschreven, kwetsbaar, met minder stevige wortels dan de bomen en daklozer dan de vossen, bewust van zijn eigen sterfelijkheid, maar ook met een diepe zegen, een 'pijnlijke genade', het menselijk leven is niet doelloos, het gaat naar een voltooiing toe.

De boodschapper van de Ene
zegt tot de profeet Elia: 
ga naar buiten en ga op de berg staan
voor het aanschijn van de Ene!

Ziedaar, de Ene die voorbijtrekt,
en een geestesstorm,
geweldig en sterk,
die bergen verscheurt
en steenblokken verbrijzelt
gaat voor het aanschijn van de Ene uit;
maar niet in die geestesstorm is de Ene,-

na de geestesstorm een aardbeving,
maar niet in de aardbeving is de Ene.

Na de aardbeving een vuur,
maar niet in het vuur is de Ene;

na het vuur
de stem van een zachte stilte.

Het geschiedt als Elia dat hoort
dat hij zijn aanschijn omhult
met zijn luisterrijke mantel.

Hij gaat naar buiten
en blijft staan in de ingang van de spelonk;
voor het aanschijn van de Ene.

1.

Fons is een leven lang zinzoeker geweest, 
zowel in zijn wetenschappelijk werk 
als in zijn persoonlijk leven.

Fons vond de zin van zijn leven 
in het woord van de Ene 
dat in tien woorden 
richting gaf aan zijn levensweg.

Tijdens de tweewekelijkse samenkomsten 
van de christelijke meditatiegroep 
ervoer hij de aanwezigheid van de Ene 
die wij mogen noemen: 
"ik zal er zijn voor jou"

steeds meer in de stilte, 
het actief luisteren, 
zoals de profeet Elia 
die zijn doen laat 
om er alleen maar te zijn.

2.

Vele machtigen der aarde 
willen zich omkleden 
met goddelijke kenmerken, 
zien zich graag als Gods gezanten.

Zij beloven de hemel op aarde, 
welvaart, vrede en gerechtigheid 
maar strooien dood en vernieling, 
veroorzaken generaties pijn en verdriet.

3.

In onze kantelende wereld vandaag 
kan de profeet Elia ook ons inspireren, 
ons op de weg van het leven zetten.

Elia zag dat zijn volk afdwaalde
en niet meer leefde naar 
de tien woorden van de Ene.

Vurig en gewelddadig 
dacht hij zijn volk terug te brengen 
op de levengevende weg van de Ene.

Maar hij mislukte grandioos. 
Ook hij was, net zoals zijn volk, 
van de tien woorden afgedwaald.
Hij werd moedeloos, 
was opgebrand, een burn-out, 
en zag geen toekomst meer.

4.

Elia keert terug naar de berg Horeb 
waar de Ene aan hem en aan ons allen 
zijn tien woorden heeft gegeven 
die richting geven aan ons leven.

Na een meditatie van veertig dagen
komt hij tot het inzicht dat de Ene 
niet aanwezig is in de traditionele beelden 
van geesteswind, aardbeving en vuur.

Hij kan de spelonk, de bubbel waarin hij leeft, 
pas verlaten als hij Gods aanwezigheid ervaart 
als de stem van een zachte stilte,
een stilte van actief luisteren 
na dood en vernietiging van leven.

5.

Pas na deze stilte 
- waarin wij actief luisteren 
naar slachtoffers en overlevers -
is een nieuwe toekomst mogelijk, 
een rechtvaardige samenleving 
waarin de Ene zichtbaar wordt

De aarde behoort immers 
niet aan machtige heersers, 
vernietigende geweldenaars, 
maar aan de zachtmoedigen, 
zoals Jezus de tien woorden verstaat 
en interpreteert in zijn bergrede.

Willem Vermandere 
heeft deze prachtige gedachte 
uitgezongen in zijn lied Kyrie 
dat wij nu deels beluisteren.

Jef Wauters

Het is geweten dat bomen zo noodzakelijk zijn voor mens en milieu. Ze zuiveren de lucht, produceren zuurstof, zorgen voor verkoeling en laten ons genieten van hun schoonheid. Dat ze ook onderling in verbinding staan via een ondergronds netwerk is een meer recent inzicht… Heel veel speelt zich af in de diepte, in de stilte, in het onzichtbare… Ik geloof dat mensen ook op die manier verbonden kunnen zijn.

Fons was in 2008 mede-oprichter van een christelijke meditatiegroep. De groep startte toen bij hem en Myriam thuis, samen met Marie (hier ook aanwezig). We beoefenden een eenvoudige meditatiepraktijk: lange tijd stil zijn en in stilte je gebedswoord herhalen. Na een jaar besloten we ook anderen aan te spreken en sedertdien komen we tweewekelijks samen, meestal in de Don Boscoparochie.

Fons was een heel stevige boom in het bos. Zijn professionele vertakkingen hebben veel mensen bereikt en verrijkt … daarover kunnen beslist velen getuigen. Maar er is ook Fons, die ik heb mogen kennen als overtuigde mediterende.

Soms ervaren we voorbij alle woorden een diepere grond, die we als gelovige God mogen/durven noemen.

Al die stille, mooie momenten die we samen mochten beleven met Fons, vervullen me – en ik mag dit ook zeggen namens de leden van de meditatiegroep - met grote dankbaarheid.